دوهفته نامه دارالصفا

وجه تسميه شهرستان خوي

پرويز يكاني زارع

نام شهر تاريخي ما نيز از جمله كلماتي است كه از سوي پيروان سياستهاي قوم گرايانه پهلوي، ريشه آن را از زبان پهلوي و يا كردي و حتي از بان ارمني عنوان مي كنند و بعنوان يك نظر نيز شده زحمت ريشه يابي آنرا از زبان تركي بخود هموار نمي كنند. كلمه خوي نه به معني قوچ در زبان ارمني است و نه به معني نمك در زبان پهلوي است چه ارامنه در منابع خود از شهر خوي با عنوان «هير» ياد مي كنند و بافت فرهنگي ـ اجتماعي و سياسي منطقه از ارامنه قديم تا به امروز يك بافت تركي بوده است. اين نظر «كلمنت مادكام» انگليسي نيز كه مي گويد شهر خوي در محل شهر قديم «آرتاكسانا» پايتخت ارمنستان بنا شده است، اشتباه محض مي باشد. چه اطلاعات موجود حاكي از اين است كه شهر«آرتاكسانا» را كه «آرتاكسي» پادشاه ارمن بدستور «آنيبال» سردار كارتاژ در هشتاد سال بيش از ميلاد در ساحل شمالي رود «آراس» (آراز) بنا نموده بوده به فرمان «كوربولو» سردار رومي در سال58 ميلادي توسط روميها خراب خراب شده و خرابه آن تا حدود اوايل قرن14 هجري و اواخر قرن19 ميلادي موجود بوده و در نقشه هاي جديد محل آن مابين روستاهاي «تون» و «دده لو» و در27 كيلومتري شهر ايروان قرار دارد.

«ادوين رايت» نيز به نقل از «هرتسفيلد» خوي را در سالنامه هاي آشوري قرن هشتم پيش از ميلاد بصورت «حويه وه» ذكر مي كند.

بنظر مي رسد نام «خوي» با جزء آخر شهر قلعه «اولخو» كه2700 سال پيش در همينجا بود (متعلق به اورارتوهاي ترك تبار) و يا با جزء آخر نام «سار دوري خورد» شهر قلعه اي كه توسط شاه اورارتوئي بنام «ساردوري» در كنار شهر قلعه اولخو ساخته بود، بي ارتباط نباشد.

نظر ديگر اينست كه خوي از كلمه تركي «كويون ـ قويون» به معني گوسفند مي باشد كه بمرور به صور كُوي آمده و به سبب نبودن حرف «ك» در تركي آذربايجاني ديرين، تبديل به خوي گشته است بطوريكه امروز نيز در تركي اسلامني به كلمه «نگاه كن» (باك) و در تركي آذربايجاني (باخ) گفته مي شود و يا كلمه اي واحد در يك لهجه تركي «كا آن و حاقان» و در لهجه ديگر تركي «خاقان» عنوان مي شود.

برگرفته از:

 مروري كوتاه بر سيماي تاريخي و جغرافيايي و اقتصادي شهرها و آباديهاي معروف آذربايجان، پرويز يكاني زارع1382، تبريز، زير چاپ