نگاه هوشنگ گلشيري به آثار سيمين دانشور
جدال نقش با نقاش
سو و شون، با بيش از چهارصد هزار نسخه فروش، پرمخاطب ترين رمان ايراني است. سيمين دانشور نويسنده سووشون كه در سال گذشته كتاب ساربان سرگردان وي با ۸۸۰۰۰نسخه تيراژ به چاپ رسيد پيش از نوشتن سووشون نيز به وسيله ي نوشته هاي شوهرش ـ جلال آل احمد شناخته شده بود. اما دو كتاب اول وي «آتش خاموش» و «شهري چون بهشت» با موفقيت چنداني روبرو نشدند. چاپ سووشون ـ كه اولين رمان اين نويسنده بود ـ نه تنها او را از زير سايه جلال بيرون آورد كه به بسياري از ما اين يقين را داد كه او نويسنده اي است توانا تر از جلال آل احمد. در سالهاي بعد از وي كتابهاي «به كي سلام كنم»، «جزيره سرگرداني» و … به چاپ رسيدند اما هيچكدام نتوانستند جايگاه سووشون را فتح كنند و باوجود استقبال خوب مردم از اين كتابها، سيمين دانشور، همواره به عنوان نويسنده تك اثر مطرح بوده است و كسي كه بيش از همه اين تك اثر بودن را به او يادآور شده است، مرحوم هوشنگ گلشيري است.
گلشيري كه به گفته خود و تأييد ديگران ولي ادبيات ايران بود همواره نويسندگان كوچك و بزرگ را از دم تيغ نقد خود مي گذراند. محمود دولت آبادي، رضا براهني، منيرو رواني پور و… هيچ گاه نخواهند توانست انتقادات زيركانه گلشيري را فراموش كنند. هوشنگ گلشيري را شايد بتوان صافي ادبيات بيست سال اخير ايران دانست كه آثار بزرگ را بخوبي برجسته كرد و شيرينكاريهاي ادبي را با رو كردن ضعف هايشان از جايگاهي كه به وسيله باندهاي ادبي پيداكرده بودند، پايين كشيد. و شايد نقش گلشيري به عنوان منتقد در روند داستان نويسي ايران بيش از نقش نويسندگي وي تأثيرگذار بوده است. اما تنها كتابي كه گلشيري درباره يك نويسنده و آثار او بطور مستقل به چاپ رسانده است «جدال نقش با نقاش در آثار سيمين دانشور» است كه به بررسي سه كتاب اول سيمين دانشور پرداخته است. يعني زماني كه او زن جلال بود تا زماني كه بدل به پرمخاطب ترين نويسنده ايران شد دوره ي اوجگيري سيمين و دوره بعد از اوج (يا شايد دوره فرود) او را در نقدهاي پراكنده اش در كتاب «باغ در باغ» بررسي كرد.
گلشيري در حيطه ي نقد نيز هيچگاه به يك مكتب نزديك نمي شود و بيشتر به تكنيكها و ضعف هاي اثر پرداخته و يا با ساختن تقابلهاي مخصوص به خود كتاب را نقد مي كند و اين شايد بخاطر نويسنده بودن اوست كه ذهن او را هنگام انديشيدن به يك اثر در چارچوب خاصي شكل نمي دهد و نقد او بيشتر بررسي امكانات متن و امكانهاي نويسنده براي تغيير متن است. انگار در حال درس دادن نويسندگي به نويسنده و خواننده است و اين يكي شايد بخاطر سابقه تدريس نويسندگي اوست به نسلي كه حالا سالهاست نويسندگان مطرحي اند.
نقدهاي گلشيري را مي توان به دو دسته تقسيم كرد:
۱ـ نقدهاي شفاهي كه غالباً در سخنراني ها و مصاحبه ها صورت مي گرفت و در مجموعه ي باغ درباغ جمع آوري شده اند اين انتقادات غالباً كلي و يا در بعضي مواقع نكته نكته هستند و به هر حال سعي در ارزشگذاري و نشان دادن ضعفها و قوتهاي اثر دارند.
۲ ـ نقدهاي مكتوب كه «جدال نقش…» نيز از آن دسته است و همانطور كه گفتيم هيچ نظريه ادبي خاصي را دنبال نمي كند و تنها با برجسته كردن چند موضوع در اثر بصورت هوشمندانه اي اثر را زيرورو مي كنند اين نقدها هرچندبار با زبان تيز و برنده گلشيري نوشته شده اند به هيچ وجه در پي رد يا تأييد اثر برنمي آيند.
در جدال نقش با نقاش گلشيري از ابتدا با خلق سه كلمه تا پايان كتاب با بررسي اين سه وجهه از اثر كتابها را بررسي مي كند. اولين كلمه نقش زن است به معناي بخشي از شخصيت نويسنده كه اسير در فرهنگ مسلط است و دست به بازسازي واقعيات مي زند. دومين كلمه نقش باز است به معني بخشي از شخصيت نويسنده زن كه شاداب و جست وجوگر همه واقعيات را در هم مي ريزد و كلمه ديگر نقش گذار است كه «من برتر» نويسنده است كه كارهاي نويسنده را در گذشته و آينده تحت نظر دارد. با اين تفسير شايد بايد اين كتاب گلشيري را كتابي تحت تأثير موج دوم فمينيسم دانست، نقش زن در اصل آن بخش از نويسنده است كه محصور در جنسيت است (gendr) نقش باز آن بخش از شخصيت نويسنده ي زن كه بيشتر شكل بيولوژيك داشته و ارتباط چنداني به تاريخ ندارد و نقش گذار وجدان يا شخصيت تاريخ نگارانه زنانه (Feminie Historiographical Personality) كه عيناً كلمات كليدي نقد فمينيستي هستند هرچند گلشيري هيچگاه ادعايي در زمينه مباحث زن محور نداشته است اما با خواندن اين كتاب هركس خواهدفهميد كه فمينيسم تنها كيشوتيسم(۱) مدرني عليه سلطه مردانه نيست و سلطه مردانه به هيچ وجه آنطور كه بعضي هنرمندان كم سواد ايراني در پي نشان دادن آن هستند در مباحث فمينيستي باراخلاقي«بد» پيدانمي كند.
كتاب با چند گزارش تاريخي راهگشا درباره فارس در دوراني كه جريانات سووشون اتفاق مي افتد و يك مصاحبه كم نظير پايان مي گيرد. مصاحبه اي بين سيمين دانشور و هوشنگ گلشيري، مصاحبه اي بسيار صميمي و در عين حال جدي درباره وضعيت داستان نويسي ايران و آثار سيمين گفت وگويي با ريتم تند، سخت و زيبا و انگار بحث همه فهم و زيبايي بين دو ديدگاه متفاوت بين دونقش گذار. كتاب را كه ببينيد حس خواهيد كرد كه بعد از گلشيري ادبيات ايران براي هميشه چيزي كم خواهدداشت.
۱ـ مكتبي رمانتيك كه نام خود را از نام دن كيشوت وام گرفت و به جنگ دشمنان خيالي مي رفت.