رهنمودهاي قرآني ره توشه هاي جاوداني

گناهان پنهان و آشكار

جليل لباسدوخت

"و ذروا ظاهر الاثم و باطنه ان الذين يكسبون الاثم سيجزون بما كانوا يقترفون"

گناهان را چه آشكار باشند و چه پنهان، ترك كنيد، همانا آنان كه گناه مي كنند به سزاي اعمالي را كه مي كرده اند خواهند رسيد.

ذروا: دست بداريد و خودداري كنيد. فعل امر است و ظهور در وجوب دارد يعني بايد از گناهان آشكار و پنهان دست برداريد اين امر، حتمي و لازم الاجرا است.

ظاهر الاثم و باطنه: ظاهر يعني گناهي كه آشكار و پيدا است و باطن يعني گناهي كه پنهان و ناپيدا است.

حال بايد ديد مقصود از گناه آشكار و گناه پنهان چيست؟

مفسرين اختلاف كرده اند؛ برخي گويند: گناه ظاهر گناهي است كه با جوارح و اعضا باشد ولي گناه باطن، گناه قلبي است. و ظاهراٌ اين امر درست نيست، زيرا هر چند انسان بايد از فكر گناه نيز دوري جويد ولي به هر حال تنها فكر و خيال گناه موجب كيفر و عقاب نمي شود و در آيه، خداوند به هر دو گناه، هشدار مي دهد و نتيجه پيروي از گناه ظاهر و باطن را كيفر و عقاب دانسته، حال چه در دنيا باشد و چه در آخرت، زيرا برخي از گناهان ظاهر كه موجب غضب عمومي مي شود عامه مردم (عُرف) آن را بد و منكر مي دانند، نه تنها موجب غضب خداوند و كيفر اخروي مي شود كه در دنيا نيز انسان را گرفتار مي سازد. پس بعيد است كه گناه با قلب يعني فكر و خيال گناه كردن، مقصود باشد بلكه ظاهراً مقصود از گناه باطن، همان گناهي است كه در ظاهر نكوهيده و ناپسند است ولي انسان آن را در پنهاني انجام مي دهد. مثلاً در جاهليت زنا كردن او (لعياذباا... ) در ظاهر امري منكر بود ولي در باطن و دور از ديد مردم، گناه شمرده نمي شد. از اين روي برخي از مفسرين، آيه را چنين تفسير كرده اند كه مقصود از گناه ظاهر، زناي آشكار است و گناه باطن، زناي دور از ديد مردم. و خداوند خواسته است اين عُرف غلط جاهلي را رد كند لذا فرموده است كه اين گناه، قبيح و زشت است چه در ظاهر باشد و چه در باطن. ولي از عموميت آيه استفاده مي شود كه منحصر به يك گناه خاصي نيست بلكه هر گناه و منكري را در بر مي گيرد.

برخي بر اين عقيده اند كه گناه ظاهر گناهي است كه با جوارح و اعضا مرتكب مي شود و عبارت است از افعال و اعمال ناپسندي كه از انسان سر مي زند ولي گناه باطن به معناي عقايد فاسد و باطل است.

و هر چند از ظاهر آيه چنانچه عرض شد بر مي آيد كه مقصود، گناهاني است كه از انسان سر مي زند و فرقي ندارد كه اين گناه در ظاهر انجام گيرد يا در باطن، هر چند گناه خصوصا اگر كبيره باشد، ظاهر و باطنش از نظر كيفر و عقاب فرق كرده، يعني اگر كسي در خانه و دور از ديد مردم گناهي كند، بيشتر امكان عفو و بخشش دارد، چرا كه تظاهر به آن نكرده و اشاعه فحشا نموده است و اما كسي كه بي پروا گناه مي كند و نافرماني خدا مي كند و با ارتكاب گناه، ترويج از آن نيز مي نمايد و اشاعه فحشا در ميان جامعه مي كند به مراتب گناهش سنگين تر و كيفرش سخت تر است و اين امري است بديهي.

و از اين تفسير اخير نتيجه مي گيريم كه گناه كردن منحصر نمي شود به ارتكاب كارهاي زشت و ناپسند، بلكه اگر كسي از ارتكاب گناه، پرهيز كند و ظاهري خوب و صالح داشته باشد ولي عقيده اش فاسد باشد، او هر آن، مرتكب گناه است هر چند روز و شب را به عبادت به سر برد. و عقيده فاسد معنايش دوري از لُب و جوهر عبادت است كه همان ولايت مي باشد. پس اگر كسي ظاهر الصلاح باشد و هيچ گناهي نه بزرگ و نه كوچك از او سر نزند ولي در دل ولايت علي عليه السلام و فرزندانش نداشته باشد، مطمئن باشيد كه او را هيچ فايده اي در صلاح و خوش ظاهري نيست، بلكه چنان كه از روايات متواتر استفاده مي شود، اگر شبها را تا به صبح در ميان ركن و مقام به عبادت و نماز سپري كند و روزها را تمام عمر روزه بدارد، ولي ولايت نداشته باشد، اعمالش را پشيزي ارزش نباشد و بي گمان خواسته تا ناخواسته مرتكب گناه دائمي شده است. از اين رو است كه ائمه ما سلام ا... عليهم، پيوسته امر به ولايت كرده اند و آن را اصل و محور قبولي عبادات دانسته اند.

"و ما نودي بشيء مثل ما نودي بالاماته"

برگرديم به اصل مطلب كه چون در اين آيه، امر اكيد دارد كه بايد از هر نوع گناهي دوري جوئيم معنايش اين است كه ترك گناه و دوري از معصيت، نه تنها موجب نجات از عقوبت و كيفر است كه چون امر واجبي است، موجب ثواب و پاداش نيز خواهد بود بلكه يكي از مهمترين عبادات است و لذا در خطبه استقبال از ماه مبارك رمضان رسولخدا(ص) مي فرمايند:

"افضل الاعمال في هذا الشهر الورع عن محارم ا..."

بهترين و بالاترين اعمال در ماه مبارك رمضان دوري جستن از گناهان و محرمات الهي است.

و نتيجه سخن اينكه اين يك قاعده قرآني است كه انسان بايد از هر گناهي چه ظاهر و چه باطن، چه آشكار و چه پنهان، دوري جويد زيرا اختلاف حالتها موجب بي رنگي كيفر نمي شود، هر چند گناه آشكار به علت پرده دري و بي بند و باري، باري سنگين تر به دوش انسان مي گذارد و به هر حال هيچ گناهي از ديد خداي متعال بدور نيست و او ناظر و شاهد است بر وجود انسان و نزديك تر است به او از رگ گردنش، و راهي براي فرار نيست جز اينكه كيفر اعمالش را دير يا زود ببيند.

"فمن يعمل مثقال ذره خيراً يره و من يعمل مثقال ذره شراً يره"

خداوندا ما را موفق بدار كه از گناه ظاهر و باطن به درو باشيم و گرفتار سخط و غضب ذات مقدس شويم.